काजी भीम मल्लको इतिहास र उनीसँग जोडिएको “सतीको सराप” नेपाली इतिहासको एउटा अत्यन्तै वियोगान्त र चर्चित अध्याय हो। यसको ऐतिहासिक र मिथकीय पक्षहरू तल विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:
१. भीम मल्लको हत्या भएको वास्तविक स्थान
- ऐतिहासिक प्रमाण र स्थानीय मान्यता अनुसार, काजी भीम मल्लको हत्या काठमाडौँ दरबार स्क्वायर (हनुमानढोका) क्षेत्रमा भएको थियो।
- उनी तिब्बतसँगको व्यापारिक सन्धि र कुतीमा नेपाली अधिकार स्थापित गरेर फर्केका थिए। तर, दरबारिया षडयन्त्र र राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको अदूरदर्शिताका कारण उनलाई स्वागत गर्नुको साटो दरबारको मूल चोक वा नासल चोक नजिकै काटिएको मानिन्छ। कतिपय स्रोतहरूले उनलाई घर पुग्न नपाउँदै बाटोमै मारिएको पनि उल्लेख गर्छन्।
२. उनको परिवार र वंशको अवस्था – भीम मल्लको हत्यापछि उनको परिवारले ठुलो बज्रपात सहनुपर्यो:
- सती प्रथा: भीम मल्लकी पत्नीलाई जब आफ्नो पतिको हत्या भएको खबर मिल्यो, उनी सती जान विवश भइन्। उनले चितामा चढ्नु अघि नै प्रसिद्ध श्राप दिएकी थिइन्— “यो देशमा भलो गर्नेको कहिल्यै भलो नहोस्”।
- वंशको अन्त्य: भीम मल्लका सन्तानहरूका बारेमा स्पष्ट ऐतिहासिक दस्तावेजहरू कम छन्। तर, भनिन्छ कि दरबारको कोपभाजनमा परेपछि उनको प्रत्यक्ष प्रभावशाली वंश विस्तार हुन सकेन। उनीपछि मल्लकालीन राजनीतिमा मल्ल थरका मन्त्री वा काजीहरूको प्रभाव घट्दै गयो र “मल्ल” केवल राजाहरूको पदवीमा मात्र सीमित रहन पुग्यो।
३. सत्यता र मिथकको विश्लेषण पक्ष विवरण
- ऐतिहासिक सत्य: भीम मल्ल राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लका एक कुशल मन्त्री थिए। उनले तिब्बतसँग नेपालको हितमा व्यापारिक सम्झौता गरेका थिए र काठमाडौँलाई समृद्ध बनाएका थिए। उनको हत्या दरबारिया ईर्ष्याकै कारण भएको थियो।
- मिथक/किंवदन्ती: “सतीको सराप” ऐतिहासिक भन्दा पनि लोकश्रुतिमा बढी आधारित छ। नेपालमा हुने हरेक राजनीतिक अस्थिरता वा राम्रो मान्छे पछि पारिने प्रवृत्तिलाई यही सरापसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।
- परिणाम: भनिन्छ, भीम मल्लको हत्याको पछुतोमा राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल बहुलाएका थिए र पछि उनका छोरा प्रताप मल्लले उनलाई नजरबन्दमा राखेर शासनसत्ता हातमा लिएका थिए।
