ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : १७औँ शताब्दीमा काठमाडौंका मल्ल राजा प्रताप मल्लको शासन चलिरहेको थियो। त्यो समय नेपाल र तिब्बत बीच व्यापारिक सम्बन्ध निकै महत्वपूर्ण थियो।
मुख्य व्यापार:
- नुन
- ऊन
- सिक्का (चाँदीका मुद्रा) तर सिक्का र व्यापारिक करको विषयमा विवाद बढ्दै गयो।
युद्ध सुरु (लगभग सन् १६४५–१६५०) : १७औँ शताब्दीको मध्यतिर (लगभग १६४५–१६५० AD) नेपाल र तिब्बतबीच व्यापार, नुन–सिक्का र सीमासम्बन्धी विवाद चर्किंदै गएपछि परिस्थितिले युद्धको रूप लियो। प्रताप मल्ल ले कूटनीतिक प्रयासबाट समस्या समाधान हुन नसकेपछि कडा कदम चाल्दै आफ्नो विश्वासपात्र सेनापति काजी भीम मल्ल लाई नेपाली सेनाको नेतृत्व गर्दै तिब्बततर्फ अभियान सञ्चालन गर्न पठाए। यसै सन्दर्भमा सुरु भएको यो युद्धलाई इतिहासमा “प्रताप मल्लको समयमा नेपाल–तिब्बत युद्ध” (Nepal–Tibet War during Pratap Malla) भनेर चिनिन्छ, जहाँ नेपालले आफ्नो व्यापारिक हित, आर्थिक अधिकार र क्षेत्रीय प्रभाव जोगाउन सक्रिय रूपमा सैन्य अभियान अघि बढाएको थियो।
युद्धको रणनीति: काजी भीम मल्ल ले तिब्बतसँगको युद्धमा अत्यन्तै चतुर र प्रभावकारी सैन्य रणनीति अपनाएका थिए। उनले नेपाली सेना लिएर कठिन हिमाली भू–भाग पार गर्दै शत्रुको क्षेत्रमा प्रवेश गरे, जहाँ पहाडी युद्धकला (guerilla-style tactics) को प्रयोग गर्दै भूगोललाई नै आफ्नो पक्षमा प्रयोग गरे। अचानक आक्रमण (surprise attacks) उनका मुख्य हतियारमध्ये एक थियो, जसले तिब्बती सेनालाई तयारी गर्न नदिई कमजोर बनायो। साथै उनले महत्वपूर्ण व्यापार मार्गहरू नियन्त्रणमा लिएर तिब्बतको आर्थिक र आपूर्ति प्रणालीमा दबाब सिर्जना गरे। यिनै रणनीतिका कारण नेपाली सेनाले तिब्बतका केही किल्ला र प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सफल भएको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ।
नेपाली सेनाको सफलता – कथन अनुसार:
- तिब्बती सेना पछि हट्यो।
- नेपालले केही व्यापारिक अधिकार बलियो बनायो।
- नेपालका व्यापारीलाई फाइदा पुग्यो।
- युद्धपछि नेपाली सेना विजयको भावना सहित फर्कियो।
दरबारको षड्यन्त्र: यहीँबाट कथाको दुखद भाग सुरु हुन्छ। जब काजी भीम मल्ल युद्ध जितेर फर्किए: दरबारका केही मन्त्री र दरबारीहरूले राजा प्रताप मल्ललाई भिम मल्ल धेरै शक्तिशाली भइसकेका छन् भनेर डर देखाए। “उनी राजा विरुद्ध विद्रोह गर्न सक्छन्” भन्ने हल्ला फैलाइयो। राजाले यो सुनेपछि शंका गर्न थाले।
मृत्युदण्ड (टाउको काटिएको घटना) – दरबारको आदेशमा:
- काजी भीम मल्ललाई पक्राउ गरियो।
- बिना ठूलो अनुसन्धान मृत्युदण्ड दिइयो।
- कथन अनुसार उनको टाउको काटियो। यो घटना नेपाली इतिहासमा एक राजनीतिक षड्यन्त्रको दुखद उदाहरण मानिन्छ।
इतिहासकारहरूको दृष्टिकोण – धेरै इतिहासकारहरू भन्छन्: भीम मल्ल राजाप्रति वफादार थिए। उनी दरबारको ईर्ष्या र षड्यन्त्र को शिकार बने। यो घटना मल्लकालको दरबार राजनीति कति कठोर थियो भन्ने देखाउँछ।
प्रताप मल्ल र नेपाल-तिब्बत युद्धको समयरेखा: काजी भीम मल्ल र तिब्बत युद्धको कथा नेपाली इतिहासको एक महत्वपूर्ण, तर दुखद अध्याय हो। यो घटनाले मल्ल कालीन कान्तिपुर (काठमाडौँ) को वीरता, कूटनीतिक सफलता र दरबारी षड्यन्त्रको बीभत्स रूपलाई उजागर गर्दछ। यसलाई ‘सतीले सरापेको देश’ भन्ने उखानको उत्पत्तिसँग पनि जोडिएको छ।
यहाँ काजी भीम मल्लको अभियान र तिब्बत युद्धको विस्तृत कथा समयरेखा सहित प्रस्तुत गरिएको छ: पृष्ठभूमिकाजी भीम मल्लभीम मल्ल कान्तिपुरका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल (शासनकाल: वि.सं. १६७६–१६९८) को शासनकालमा एक अत्यन्त प्रभावशाली, वीर र देशभक्त काजी (प्रधानमन्त्री सरहको पद) थिए। उनी राजाका साख्खै ज्वाईँ (बहिनीका श्रीमान्) पनि थिए। उनको समयमा कान्तिपुर र छिमेकी राज्यहरू (ललितपुर, भक्तपुर) बीच तिब्बतसँगको व्यापारलाई लिएर प्रतिस्पर्धा चल्ने गर्दथ्यो।
तिब्बत युद्धको कारण : तिब्बतसँगको व्यापारमा कान्तिपुरको एकाधिकार जमाउने र नेपाली व्यापारीहरूलाई विशेष सुविधाहरू दिलाउने उद्देश्यले काजी भीम मल्लले तिब्बतमा सैन्य अभियान सञ्चालन गरेका थिए।
विस्तृत कथा र समयरेखा : काजी भीम मल्लको तिब्बत अभियान र त्यसपछिका घटनाक्रमलाई यसप्रकार बुझ्न सकिन्छ:
- लगभग १६९०–१६९६ (तिब्बत सैन्य अभियान) : राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको आज्ञा लिएर काजी भीम मल्लले एक ठूलो सेनाको नेतृत्व गर्दै तिब्बततर्फ प्रस्थान गरे। उनले ओखलढुङ्गाको बाटो हुँदै अभियान अघि बढाएका थिए। (भनिन्छ, ओखलढुङ्गामा उनले ठूलो ढुङ्गामा ओखल खोपेर सेनाका लागि धान कुट्न लगाएका थिए, जसले गर्दा त्यस ठाउँको नाम ‘ओखलढुङ्गा’ रहन गयो।
- १६९६ को आसपास (कुटी र केरुङको विजय): भीम मल्लको नेतृत्वमा रहेको नेपाली सेनाले तिब्बतको महत्वपूर्ण व्यापारिक नाकाहरू कुटी र केरुङमा विजय प्राप्त गर्यो र कान्तिपुरको अधिकार स्थापना गर्यो।
- १६९६ (ल्हासामा ऐतिहासिक सन्धि) : युद्धमा विजय प्राप्त गरेपछि भीम मल्ल ल्हासा पुगे। त्यहाँ उनले तिब्बत सरकार (दलाई लामा) सँग कान्तिपुरको तर्फबाट एक अत्यन्त फाइदाजनक व्यापारिक सन्धि गरे। यस सन्धिका मुख्य बुँदाहरू थिए:
- तिब्बतमा नेपाली व्यापारीहरूले ३२ वटा कोठी (दोकान) खोल्न पाउने।
- ल्हासामा नेपाली वाणिज्य दूत (Vakil) रहने, जसले नेपाली र तिब्बतीबीचको झगडा मध्यस्थता गर्ने।
- तिब्बतमा नेपाली चाँदीको मोहर (मुद्रा) चल्ने (यो प्रावधानले कान्तिपुरलाई ठूलो आर्थिक लाभ दियो)।
- नेपाली साहुले तिब्बतमा छोरा जन्माए नेपाली र छोरी जन्माए तिब्बती हुने।
- कुटी र केरुङमा कान्तिपुरको अधिकार कायम रहने।
- १६९७ : कान्तिपुर फिर्ती र षड्यन्त्रभीम मल्ल ऐतिहासिक विजय र सन्धि गरेर कान्तिपुर फर्किए। तर, उनको बढ्दो लोकप्रियता र सफलताबाट दरबारका अन्य भारदारहरू ईर्ष्यालु बनेका थिए। उनीहरूले राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको कान भरे र भीम मल्लले तिब्बतसँग मिलेर राजालाई पदच्युत गर्न खोजेको र देशघात गरेको झूटो आरोप लगाए।
- १७०६ (माघ ३)निर्मम हत्या : राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले आफ्ना प्रतिस्पर्धी भारदारहरूको कुरामा विश्वास गरी बिना कुनै छानबिन वा सोधपुछ, भीम मल्ल दरबार छिर्ने बित्तिकै तलेजु भवानीको मन्दिर दर्शन गरेर फर्कंदा हत्यारा लगाएर उनको हत्या गर्न लगाए। यो हत्या वसन्तपुर दरबारको ढोकाभित्र भएको थियो।
- १७०६ (सतीको सराप) : काजी भीम मल्लको अन्यायपूर्ण हत्यापछि उनकी पतिव्रता पत्नी (राजाको बहिनी) सती गइन्। चितामा जल्नु अघि उनले नेपाल दरबारलाई सराप दिइन् — “यो देशमा जसले भलादमी काम गर्छ, उसको कहिल्यै भलो नहोस्।” यसै घटनालाई ‘सतीले सरापेको देश’ भनिन्छ।पछिल्लो समयराजाको पश्चात्ताप र उत्तराधिकारभीम मल्लको हत्यापछि जब राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले सत्य कुरा थाहा पाए, उनी ठूलो पश्चात्तापमा परे। यसै शोकका कारण उनी पागल भए र उनको शासनकालको अन्त्य भयो। त्यसपछि उनका छोरा प्रताप मल्ल कान्तिपुरको राजा बने।
मुख्य नतिजाहरू
- आर्थिक लाभ: व्यापारिक मार्गमा नियन्त्रण भएपछि काठमाडौं निकै धनी बन्यो।
- रीतिरिवाज सम्बन्धी: यही धन र शान्तिको प्रयोग गरी प्रताप मल्लले हनुमान ढोका दरबार र रानीपोखरी जस्ता ऐतिहासिक संरचनाहरू निर्माण गरे।
निष्कर्ष : काजी भीम मल्ल नेपाली इतिहासका एक यस्ता योद्धा र कूटनीतिज्ञ थिए, जसको दूरदर्शिताले नेपाललाई आर्थिक रूपमा समृद्ध बनायो। तर, दरबारी षड्यन्त्र र राजाको अदूरदर्शिताका कारण उनले अन्यायपूर्ण मृत्यु भोग्नुपर्यो। उनको कथाले देशका लागि ज्यान दिने वीरहरूको अवमूल्यन र त्यसको परिणामलाई स्मरण गराउँछ। रोचक तथ्य: काजी भीम मल्लको कथा अहिले पनि वीरता र राजनीतिक षड्यन्त्र को उदाहरणको रूपमा चर्चा हुन्छ।
