काजी भीम मल्लले तिब्बतसँग गरेको त्यो सम्झौता नेपालको आर्थिक इतिहासमा एक ‘स्वर्ण युग‘ को सुरुवात मानिन्छ। उनले आफ्नो कुटनैतिक चातुर्यले नेपाललाई व्यापारिक केन्द्र (Trade Hub) बनाएका थिए।त्यो सन्धि र त्यसका मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार छन्:
तिब्बतसँगको व्यापारिक एकाधिकार: त्यस समयमा तिब्बत र चीनसँगको व्यापारका लागि दुईवटा मुख्य नाकाहरू कुती र केरुङ नेपालको नियन्त्रणमा थिए। भीम मल्लले गरेको यो सन्धिले काठमाडौँ उपत्यकालाई केवल एउटा शहर मात्र नभई एउटा यस्तो ‘ट्रान्जिट हब’ बनायो, जहाँ भारतका मसला र कपडा अनि तिब्बतको नुन र सुन साटासाट हुन्थ्यो। भीम मल्लले तिब्बतलाई यस्तो सम्झौतामा राजी गराएका थिए जसले काठमाडौँलाई आर्थिक रूपमा निकै बलियो बनायो:
- नेपाली मुद्राको प्रयोग: तिब्बतमा नेपाली चाँदीका सिक्काहरू (मोहर) चल्नेछन् भन्ने सुनिश्चित गरियो। यसले गर्दा नेपालले तिब्बतबाट सुन र चाँदी सस्तोमा पाउने बाटो खुल्यो।
- व्यापारिक मार्ग: भारत र तिब्बतबीच हुने व्यापारको मुख्य नाका काठमाडौँ हुनुपर्ने र त्यसबापत नेपालले भन्सार शुल्क पाउने व्यवस्था गरियो।
काठमाडौँका व्यापारीहरूको सुरक्षा र सुविधा: ‘३२ कोठी साहु’ हरू वास्तवमा नेपालका पहिलो व्यवस्थित अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारीहरू थिए। उनीहरूले ल्हासा, शिगात्से र ग्यात्से जस्ता ठाउँमा व्यापारिक सञ्जाल मात्र फैलाएनन्, बरु नेपाली कला र वास्तुकलालाई पनि तिब्बतसम्म पुर्याए। ल्हासामा नेपाली मुद्रा चल्नु भनेको आजको समयमा कुनै देशको मुद्रा ‘रिजर्भ करेन्सी’ हुनु जस्तै शक्तिशाली कुरा थियो। सन्धिका मुख्य व्यवस्थाहरू मध्ये केही रोचक बुँदाहरू:
- ३२ कोठी (Handpicked Merchants): काठमाडौँका ३२ जना प्रमुख व्यापारीहरूलाई ल्हासामा बसेर व्यापार गर्ने विशेष अनुमति दिइएको थियो। उनीहरूलाई ‘ल्हासाका साहु’ भनिन्थ्यो।
- कर छुट: नेपाली व्यापारीहरूलाई तिब्बतमा व्यापार गर्दा कुनै पनि प्रकारको कर नलाग्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो।
- नुनी अधिकार: यदि ल्हासामा नेपाली व्यापारीहरूबीच केही विवाद भएमा, त्यसको फैसला तिब्बती अदालतले नभई नेपाल सरकारको प्रतिनिधि (नाइके) ले गर्ने अधिकार दिइएको थियो।
सन्धिको प्रभाव र सतीको सरापको सम्बन्ध: भीम मल्लले नेपाललाई यति धेरै फाइदा हुने काम गरेर फर्कँदा पनि उनलाई ‘तिब्बतबाट धन लुकाएर ल्याएको’ र ‘स्वार्थ पूरा गरेको’ झूटा आरोप लगाइयो।
- आर्थिक समृद्धि: यो सन्धिपछि नै काठमाडौँका मल्ल राजाहरूले ठूला-ठूला मन्दिर र दरबारहरू बनाउन सक्ने आर्थिक हैसियत बनाएका थिए।
- दुःखद अन्त्य: देशको ढुकुटी भर्ने मान्छेलाई नै मृत्युदण्ड दिइएपछि उनकी पत्नीले दिएको सरापलाई आज पनि मानिसहरूले “नेपालमा निस्वार्थ काम गर्नेले जस पाउँदैन” भन्ने अर्थमा लिने गर्छन्।
भीम मल्लको योगदानको संक्षेप:
- मुद्रा: तिब्बतमा नेपाली सिक्काको अनिवार्य प्रचलन।
- कुटनीति: कुती र केरुङ नाकामा नेपालको वर्चस्व।
- अर्थतन्त्र: काठमाडौँलाई ट्रान्जिट पोइन्टको रूपमा विकास।
एक रोचक तथ्य: भीम मल्लको यो सन्धिले गर्दा नै नेपालमा ‘भोटको सुन’ भित्रिने बाटो खुलेको थियो। भनिन्छ, त्यस बेलाको काठमाडौँ यति समृद्ध थियो कि घरका झ्याल र मन्दिरका गजुरहरूमा सुनको जलप लगाउनु सामान्य मानिन्थ्यो।
