काजी भीम मल्लको हत्या र सतीको श्राप नेपाली इतिहासको एउटा यस्तो पाटो हो, जहाँ तथ्य र कथ्य बीचको रेखा एकदमै धमिलो छ। यसलाई वस्तुगत ढङ्गले विश्लेषण गर्दा केही रोचक रहस्यहरू बाहिर आउँछन्:
हत्याको राजनीतिक षडयन्त्र : भीम मल्लको हत्या केवल एउटा आवेगको निर्णय थिएन। इतिहासकारहरूका अनुसार यसका पछाडि गहिरो दरबारिया राजनीति थियो:
- ईर्ष्यालु भारदारहरू: भीम मल्लले तिब्बतमा पाएको अभूतपूर्व सफलता र उनको बढ्दो लोकप्रियताबाट अन्य भारदारहरू त्रसित थिए। उनीहरूले राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको कान भरे— “भीम मल्लले तिब्बतको धन लुकाएर आफू राजा बन्ने तयारी गर्दैछ”।
- राजाको अदूरदर्शिता: राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल स्वभावैले अलि शङ्कालु र कमजोर मनस्थितिका थिए। प्रमाण बिना नै उनले आफ्ना सबैभन्दा योग्य काजी (प्रधानमन्त्री सरह) लाई मृत्युदण्डको आदेश दिए।
सतीको श्राप: इतिहास कि अन्धविश्वास ? : भीम मल्लकी पत्नीले चितामा जल्नुअघि दिएको भनिएको श्राप— “यो देशमा भलो गर्नेको कहिल्यै भलो नहोस्” — नेपाली मनोविज्ञानमा गहिरो गरी गढिएको छ।
- इतिहासको दृष्टिकोण: इतिहासमा कुनै लिखित दस्तावेजमा यो श्रापको शब्द-शब्द उल्लेख छैन। तर, भीम मल्लको हत्यापछि घटेका घटनाक्रमले यसलाई “सत्य” जस्तै बनाइदियो।
- मनोवैज्ञानिक प्रभाव: जब-जब नेपालमा भीम थापा, जङ्गबहादुर (केही हदसम्म), वा आधुनिक कालका इमानदार प्रशासकहरूले दुःख पाउँछन् वा षडयन्त्रको शिकार हुन्छन्, तब मानिसहरूले यसलाई भीम मल्लकी पत्नीको सरापसँग जोड्छन्। यो एक प्रकारको “Collective Trauma” हो जुन पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ।
श्रापपछिको तत्कालीन परिणाम: यो घटनापछि मल्ल वंश र नेपालको राजनीतिमा तीनवटा ठूला परिवर्तन देखिए:
- राजाको मानसिक सन्तुलन: भीम मल्लको हत्याको केही समयपछि राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्ललाई ठूलो पछुतो भयो। भनिन्छ, उनी मानसिक रूपमा विक्षिप्त (बहुला) भए।
- प्रताप मल्लको उदय: राजा अशक्त भएपछि उनका छोरा प्रताप मल्लले आफ्नै बाबुलाई नजरबन्दमा राखेर सत्ता हातमा लिए। प्रताप मल्लको शासनकाल स्वर्ण युग मानिए पनि बाबु-छोराको त्यो सम्बन्धमा आएको दरारलाई सरापकै असर मानिन्थ्यो।
- दरबारिया अस्थिरता: भीम मल्लपछि दरबारमा भारदारहरू बीच काटमार र षडयन्त्रको यस्तो शृङ्खला चल्यो, जसले अन्ततः मल्ल शासनलाई कमजोर बनायो र पृथ्वीनारायण शाहलाई विजय प्राप्त गर्न सहज भयो।
निष्कर्ष: यो के हो त? : भीम मल्लको हत्या ‘ऐतिहासिक सत्य’ हो, तर सराप र त्यसको प्रभाव ‘सांस्कृतिक व्याख्या’ हो। “वैज्ञानिक रूपमा श्रापको कुनै भौतिक अस्तित्व हुँदैन, तर समाजले जब कुनै ठूलो अन्यायलाई देख्छ, त्यसलाई न्यायोचित ठहर्याउन वा त्यसको पीडा व्यक्त गर्न यस्ता कथाहरूको निर्माण गर्छ”। नेपाली समाजमा आज पनि कसैले निस्वार्थ काम गर्दा बाधा पाइयो भने “सतीले सरापेको देश” भन्नु भीम मल्लप्रतिको सामूहिक सहानुभूति र तत्कालीन सत्ताप्रतिको आक्रोशको प्रतीक हो।
