सन् २०२५ को सेप्टेम्बर महिनामा काठमाडौंसहित नेपालका धेरै सहरहरूमा “जनरेशन Z” भनेर आफूलाई चिनाउने युवाहरूले ठूला आन्दोलनहरू आयोजना गरे। यी आन्दोलनहरूलाई प्रायः “नेपालका Gen Z आन्दोलन” भनेर वर्णन गरिन्छ। यी आन्दोलनहरू सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको प्रतिबन्धबाट सुरु भए पनि यसको मूल कारण दीर्घकालीन असन्तुष्टि—जस्तै भ्रष्टाचार, नातावाद, कमजोर शासन प्रणाली र युवाहरूका अवसरहरूको अभाव—संग सम्बन्धित थिए।
कसरी सुरु भयो ??
१. सुरुवातको कारण: सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध
- २०२५ सेप्टेम्बर ४ मा नेपाल सरकारले नयाँ सरकारी नियमन अन्तर्गत दर्ता नगरेका कारण २६ प्रमुख सामाजिक सञ्जालहरू (जस्तै Facebook, Instagram, WhatsApp, YouTube, X/Twitter) मा देशव्यापी प्रतिबन्ध लगाएको घोषणा गर्यो।
- सरकारले यो कदमलाई “नक्कली आईडी, गलत सूचना र अनलाइन अपराध नियन्त्रण गर्ने प्रयास”को रूपमा प्रस्तुत गर्यो।
- तर धेरै युवाहरूले यसलाई साधारण नियमन नभई डिजिटल स्वतन्त्रता र दैनिकीमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेपको रूपमा लिए।
२. युवाहरूको आन्दोलन
- सामाजिक सञ्जालमा हुर्किएका नेपाली युवाहरूले अत्यन्त छिटो प्रतिक्रिया जनाए।
- एउटा लेखमा भनिएको थियो: “यी प्लेटफर्महरूमा निर्भर रहेका युवाहरूका लागि सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध सडकमा निस्कने ट्रिगर बन्यो।”
- आन्दोलन काठमाडौंमा (संसद वरिपरि) सुरु भयो तर चाँडै अन्य सहरहरू—जस्तै जनकपुर, विराटनगर, पोखरा—सम्म फैलियो।
३. स्थिति बिग्रिँदै गयो
- सुरुमा शान्तिपूर्ण रहेको प्रदर्शन हिंसात्मक बन्दै गयो: प्रहरीसँग झडप, पानीको फोहोरा र अश्रुग्यासको प्रयोग, तथा ठूलो सुरक्षा उपस्थिती।
- विभिन्न स्रोतका अनुसार कम्तीमा १९ जनाको मृत्यु भयो र धेरै घाइते भए।
- अन्ततः, सरकारले सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको प्रतिबन्ध फिर्ता लियो।
कारणहरू / आधारभूत पृष्ठभूमि
यद्यपि सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध तत्काल कारण थियो, विश्लेषणहरूले देखाउँछन् कि आन्दोलनले अझ गहिरा असन्तुष्टिहरूलाई उजागर गर्यो:
• भ्रष्टाचार, नातावाद र विशेषाधिकार प्राप्त अभिजात वर्ग
- धेरै युवाहरू सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग, राजनीतिक नेताका सन्तान (“नेपो किड्स”) ले विलासी जीवनशैली प्रदर्शन गर्ने तर आम नागरिक संघर्षमा रहने अवस्थाप्रति आक्रोशित छन्।
- एउटा लेखमा भनिएको छ: “तात्कालिक कारण… नेपालको राजनीतिक नेताका सन्तानहरूको विलासी जीवनशैली देखाउने भाइरल सामाजिक सञ्जाल ट्रेन्ड हो…”
- शासनका संस्था कमजोर देखिन्छन्—लगातार सरकारहरूले पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्न सकेका छैनन् र जवाफदेहिता अत्यन्त न्यून छ।
• युवा–आर्थिक अवसर र शिक्षा
- नेपाली युवाहरू सीमित रोजगारीका अवसर, उच्च बेरोजगारी दर, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, र अर्थपूर्ण सहभागिताबाट अलग्गिएको अनुभूति भोगिरहेका छन्।
- यसका साथै, शिक्षामा पुरानो पाठ्यक्रम, डिजिटल साधनहरूको कमी, र गाउँ–सहरबीचको असमानता जस्ता समस्याले युवाहरूको असन्तोष झन् बढाएको छ।
• पुस्तागत परिवर्तन र डिजिटल जोड
- यो पुस्ता डिजिटल युगमा हुर्किएको छ—उनीहरूले विश्वका युवाहरूसँग तुलना गर्छन्, र सामाजिक सञ्जालमार्फत संगठित र संवाद गर्छन्। त्यसैले जब सरकारले उनीहरूको डिजिटल संसारमा हस्तक्षेप गर्छ, त्यसले सीधै चोट पुर्याउँछ।
- उनीहरूको आन्दोलन शैली परम्परागत राजनीतिक दल वा विद्यार्थी सङ्गठनसँग कम र अधिक विकेन्द्रित, समतल (horizontal) र डिजिटल रूपमा संयोजित देखिन्छ।
किन महत्वपूर्ण छ / यस आन्दोलनको अर्थ के हो ??
• यो आन्दोलन नेपालमा राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा एउटा मोडको संकेत हुन सक्छ — विशेषगरी नयाँ पुस्ताले राज्यसँग कसरी सम्बन्ध राख्छ र जवाफदेहिता कसरी माग्छ भन्ने सन्दर्भमा।
• यसले देखाएको छ कि डिजिटल स्वतन्त्रता (सामाजिक सञ्जालमा पहुँच, अनलाइन संगठन र सञ्चार) अब नेपालमा युवाहरूको सशक्तीकरण र नागरिक सहभागिताको केन्द्रमा पुगेको छ।
• आन्दोलनले नेपालको शासन व्यवस्थाप्रतिको विश्वास संकटलाई पनि उजागर गरेको छ — लगातार सरकार परिवर्तन, अस्थिर गठबन्धन, कमजोर संस्थागत संरचना र अप्रभावी नेतृत्व। अब युवा पुस्ता “पर्खने” अवस्थाबाट बाहिर निस्किएको छ।
• त्यसैगरी, यो आन्दोलन सुरुमा नेतृत्वविहीन (leaderless) रहेकोले यसले फराकिलो सहभागिता सुनिश्चित गरेको छ, तर दीर्घकालीन रणनीति र परिणामबारे प्रश्नहरू पनि उठाएको छ।
संक्षिप्त समयरेखा (Brief Timeline)
• ४ सेप्टेम्बर २०२५: सरकारले प्रमुख सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूमा प्रतिबन्ध घोषणा गर्यो।
• सेप्टेम्बर सुरुवात / बीचतिर: काठमाडौंमा युवाहरूले आन्दोलन सुरु गरे; आन्दोलन छिट्टै अन्य सहरहरूमा फैलियो।
• ८–९ सेप्टेम्बर: प्रदर्शनकारी र सुरक्षा निकायबीच तीव्र झडप; मृतक र घाइतेहरूको समाचार।
• लगभग ९ सेप्टेम्बर: सरकारले सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको प्रतिबन्ध हटाउने घोषणा गर्यो र छानबिनको आश्वासन दियो ।
अब के हुन्छ / आगामी चुनौतीहरू
• के युवाहरूका मागहरू संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण हुन्छन्? (भ्रष्टाचारविरुद्धका संयन्त्र, पारदर्शिता, रोजगारी सिर्जना आदि)। आन्दोलनको ऊर्जा बलियो छ, तर संरचनात्मक परिवर्तन गर्न कठिन छ।
• स्पष्ट नेतृत्व, साझा एजेन्डा वा संगठनात्मक संरचना नहुनु यसको दीर्घकालीन प्रभावमा बाधा बन्न सक्छ (केही विश्लेषकहरूले यसबारे टिप्पणी गरेका छन्)।
• प्रतिक्रियाको जोखिम: स्थापित राजनीतिक अभिजात वर्गले यस आन्दोलनलाई सहकार्यको नाटक, दमन, वा सतही सम्झौतामार्फत निष्क्रिय पार्ने प्रयास गर्न सक्छ। डिजिटल युगमा आन्दोलनहरू छिट्टै तीव्र वा मन्द दुवै हुन सक्छन्।
अन्ततः, युवाहरूले निर्णय गर्नुपर्नेछ—“भ्रष्ट नेताहरू हटाऊ” वा “सामाजिक सञ्जालमा पहुँच देऊ” भन्दा पर के चाहन्छौं? स्पष्ट नीतिगत माग, राजनीतिक सहभागिता र प्रणालीगत पुनःडिजाइन—यी नै ठूला कार्यहरू हुन्।
